1-3-1-تعریف اوقات فراغت7
1-3-2-اهمیت و ضرورت اوقات فراغت9
1-3-3- اوقات فراغت در دوران باستان11
1-3-4- اوقات فراغت در قرون وسطی12
1-3-5- اوقات فراغت و صنعتی شدن12
1-3-6- تاریخچه اوقات فراغت در ایران12
1-3-7-تعریف فراغت از منظر رویکردهای مختلف13
1-3-8-کارکردهای اوقات فراغت15
1-3-9-شاخصهای فراغت در دوران جدید20
1-3-10- لزوم برنامه ریزی فرا دستگاهی برای غنی سازی اوقات فراغت21
1-3-11- انواع شیوه های گذران اوقات فراغت22
1-3-12- اوقات فراغت و نهادها و دستگاههای اجرایی متولی آن27
1-3-13- الزامات برنامه ریزی اوقات فراغت27
1-3-14- چالشهای برنامه ریزی اوقات فراغت28
1-3-15- موانع و مشکلات موجود درگذران اوقات فراغت28
1-3-16- آثار ارزشمندیاوقات فراغت بر اساس برنامه ریزی30
1-3-17-متغیر های موثر بر شیوه های گذران اوقات فراغت31
1-4 – توریسم32
1-4-1-توریست32
1-4-2-اهمیت گردشگری32
1-4-3-توریسم در جهان34
1-4-4- توریسم در ایران36
1-4-5- توریسم روستایی38
1-4-6- انواع توریسم روستایی39
1-4-7-ابعاد و اثرات گردشگری روستایی40
1-4-8-جایگاه توریسم در توسعه روستایی41
1-4-9-مشکلات گردشگری روستایی43
1-4-10- انواع گردشگری44
1-5 – اکوتوریسم51
1-5-1-ویژگی های اکوتوریسم52
1-5-2- انواع گردشگری در جهان52
1-5-3- انواع اکوتوریسم54
1-5-4- منابع اکوتوریسم56
1-5-5- اهمیت اکوتوریسم57
1-5-6- رشد صنعت اکوتوریسم57
1-5-7- اکوتوریسم در ایران58
1-5-8- علت سرمایه گذاری اکوتوریستی در ایران59
1-5-9- چالشهای پیش روی اکوتوریسم60
1-6 – فرهنگ طبیعت گردی63
1 – 7- راهکارهای عملی اکوتوریسم پایدار65
1- 8 – دستورالعملهایی برای توسعه اکوتوریسم روستایی 65
1- 9 – ضمین رشد و شکوفایی موثر در بازار گردشگری73
فصل دوم : پیشینه تحقیق77
2-1 – مطالعات صورت گرفته در مورد اکوتوریسم ایران78
2 – 2- بررسی دیدگاهها و نظریه ها80
2- 2 -1- دیدگاه اسلام80
2- 2 -2- دیدگاه جامعه شناسی80
2- 3 – بیانیه اسلو پیرامون اکوتوریسم 87
فصل سوم : معرفی منطقه مورد مطالعه92
3-1 – موقعیت جغرافیایی استان گلستان93
3 – 2- ناهمواریهای استان گلستان94
3- 3 – خصوصیات انسانی استان گلستان 95
3- 4 – جغرافیای اقتصادی استان گلستان100
3- 5-بررسی اکوتوریسم دراستان گلستان105
3- 6 – تاسیسات اقامتی در استان گلستان107
فصل چهارم : برنامه فیزیکی طرح و استانداردها110
4-1 – هتل111
4-1-1-متل111
4-1-2- موقعیت مکانی انواع هتل در شبکه اکوتوریسم112
4-1-3- جا، ظرفیت و درجه بندی هتل112
4-1-4- تخصیص فضا های هتل114
4-1-5- طبقات مهمان115
4-1-6- طراحی طبقات116
4-2- نقشه های ساختمانی بلند مرتبه119
4- 3- طرحهای دارای آتریوم120
4- 4- سوئیت ها123
4- 5 – اصول و ضوابط در طراحی هتل ها123
4-6- نکات مهم در طراحی هتل ها124
4-7- طبقه بندی هتل ها126
فصل پنجم: نقشه های معماری 12
منابع و ماخذ

فهرست نقشه ها
عنوانصفحه
نقشه شماره 3-1 : نقشه تقسیمات سیاسی کشور به تفکیک استان93
نقشه شماره 3-2 : نقشه توپوگرافی گلستان94
نقشه شماره 3-3 : طبقه بندی جمعیتی شهرستانهای استان گلستان97

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

فهرست جداول
عنوانصفحه
جدول شماره 3-1: جمعیت شهرهای استان گلستان95
جدول شماره 3-2: شاخصهای انسانی استان گلستان97
جدول شماره 3-3: تعداد مراکزبهداشتی درمانی استان گلستان برحسب وضعیت جغرافیایی98
جدول شماره 3-4: مهاجران وارد شده به استان گلستان طی 10 سال گذشته برحسب سن و آخرین محل اقامت (نفر) 99
جدول شماره 3-5 : تعداد انواع پرندگان مهاجرآبزی در تالابهای استان گلستان درسال 1387101

چکیده
امروزه طبیعت‌گردی در میان گونه‌های مختلف گردشگری از جایگاه ویژه و رشد قابل توجهی برخوردار است . توریسم طبیعت یا اکو توریسم نیز از مهمترین جاذبه های بخش گردشگری است و سالانه میلیونها نفر بمنظور دیدار از مناطق خوش آب و هوا و یا خوش منظره، تمدد اعصاب و استراحت، استفاده از آبهای معدنی و درمانی، تفریح، هیجان، ماجرا جویی و غیره جذب طبیعت می شوند. بررسى جغرافیائى طبیعى ایران و نیز امکان سنجى هر کدام از جاذبه‌هاى اکوتوریستى قابل سرمایه‌گذارى در کشور ما بیانگر آن است که اکوتوریسم در ایران یک منبع اقتصادى کم‌نظیر خاص بسیار مستعد و البته رها شده به حال خود است. استان گلستان یکی از مناطق دیدنی ایران است که آکنده از جاذبه‌های طبیعی اعم از پارک‌ها، تالاب‌ها، آبشارها، جنگل‌ها، سدها و روستاهای جذاب و دیدنی است، بنابر این در این پژوهش تلاش می گردد محیط مناسب اقامتی برای گردشگران گرگان با توجه به ویژگی های اکوتوریستی بر مبنای حفاظت از محیط زیست و جذب حداکثر گردشگر طراحی گردد. ابتدا با مشخص شدن موضوع و محل طراحی، مطالعاتی در دو زمینه زیر آغاز شد:1-شناخت موضوع طراحی و 2-شناخت محل طراحی. در بخش اول برای شناخت موضوع طراحی به مطالعاتی در زمینه های شناخت فراغت و اکوتوریسم، شناخت فضای سبزو اهمیت آن در زندگی بشر، شناخت استانداردها و مقررات طراحی پرداخته شد. در بخش دوم نیز به شناخت منطقه و مطالعات جمعیتی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی پرداخته ایم . پس از انجام مطالعاتی که به شناخت منطقه منجر گردید، طراحی محل اقامت گردشگران در جهت رفع کمبودها و جلب بیشتر گردشگران صورت گرفت.

کلمات کلیدی: اکوتوریسم، طراحی اقامت گاه، گرگان

فصل اول
کلیات

1 – مقدمه
رشد و گسترش گردش گری ازجمله پدیده های مهم اواخر قرن بیستم است که با سرعت درقرن جدید ادامه دارد . نواحی روستایی و کوهستانی مهم ترین عرصه هایی هستند که درزمینه گردش گری و فعالیت های وابسته به آن به شدت مورد توجه گردش گران و کارشناسان گردش گری می باشند .
گردش گری روستایی درارتباط با توسعه روستایی و توسعه پایدار مورد توجه است . درواقع ، گردش گری روستایی نوعی گردش گری پایدار است که ازمنابع نواحی روستایی ازجهت بهره وری ، اشتغال ، توزیع مناسب ثروت و درآمد ، حفاظت از محیط زیست و فرهنگ روستایی ، به کارگیری و مشارکت مردم محلی و شیوه مناسب هماهنگی و تطابق ارزش ها وعقاید سنتی با ارزش های عصرنوین ، به همراه دارد .
گردش گری روستایی می تواند نقش مهمی در توسعه مناطق روستایی که دارای مناظر طبیعی جذاب ، چشم اندازهای زیبا و متنوع ازنظر فرهنگی ، اقلیمی و قومی می باشد ، ایفا نماید .
گردش گری روستایی منافعی نظیر ایجاد فرصت های شغلی ، کسب درآمد بیشتر برای دولت ، افزایش درآمد خانوارهای روستایی ، ایجاد رفاه اجتماعی و غیره دارد ، اما مانند شمشیر دولبه ای است که در صورت تبدیل شدن به گردش گری افسارگسیخته ، می تواند بر پیکره طبیعی و فرهنگی روستاها آسیب وارد کند .
ازآن جا که ایران کشوری با آب و هوای متنوع و انعطاف پذیر است و در هر مقطعی از زمان ، چهار فصل را می توان در نقاط مختلف آن مشاهده کرد ، بالطبع وجود چنین موقعیتی ، اثرات وپیامدهای خودرا برچهره زمین ازقبیل سکونت گاه ها ، فرم مساکن ، مزارع ، قشربندی اجتماعی و . . . نشان می دهد ودیگر اینکه فضای روستایی ایران بستر شکوفایی بخش مهمی از تمدن گذشته ایران زمین است ودارای تنوع قومی ، فرهنگی می باشد وروستاهایی با ماهیت مختلف بوجود آمده اندکه متأسفانه فقط چند نمونه ازاین روستاها از قبیل ماسوله ، کندوان و ابیانه و چند روستای دیگر شناخته شده اند و دارای شهرت جهانی می باشند درحالی که این قبیل روستاها درایران بسیار زیادند که به ورطه فراموشی سپرده شده اند و حتی برای مردم ایران نیز ناشناخته هستند درحالی که با کمی توجه ، این روستاها می توانند نقش مهمی در توسعه روستایی و بهبود اقتصاد ناحیه ای داشته باشند .

بیان مسئله
با گسترش روز افزون مهارت های روستایی ؛ کاهش در آمد خانوارهای روستایی و افول کشاورزی روستایی نیازی روز افزون به فعالیتی جایگزین و در عین حال مکمل برای کشاورزی در نواحی روستایی احساس می شود تا به منظور توسعه پایدار روستایی ، امکان بهره مندی روستائیان از معیشت پایدار فراهم آید که این خود بهبود زندگی روستایی و رضایت مندی روستایی را به همراه دارد معمولاً توریسم بازدیدهای روزانه و اقامت های طولانی مدت دور از محل زندگی و کار را شامل میشود . در حالی که دیدارهایی مورد توجه هستند که گردش گران حد اقل به مدت یک شبانه روز در روستا بمانند . کسانی که یک روز از روستا بازدید می کنند در مقایسه با کسانی که مدت بیشتری در روستا می مانند ؛ به دلیل اینکه تعدادشان بیشتر است تاثیر بیشتر هم بر محیط زیست دارند پس باید در برنامه ریزی و مدیریت موثر در گردش گری روستایی هم تاثیر بازدید های تفریحی روزانه و هم تاثیر اقامت های بلند مدت را در نظر گرفت زیرا محدوده ی فعّالیّت های گردش گری در دامنه این دو دسته قرار می گیرد . در نهایت بخش گسترده ای از بازدیدها از جانب قشر کوچکی صورت می گیرد اما تعداد بازدید کنندگان داخلی که روزانه گردش گری روستایی را مورد توجه قرار می دهند بسیار زیاد است . انگیزه بسیاری از گردش گران از دیدن روستا علاقه مندی به تجربه ی محیط روستاست تا شرکت در فعالیت های مشخص . بنا براین مهم ترین تجربه ای که گردش گران از گردش گران روستایی کسب می کنند ؛ این است که روستا با زندگی نوین شهری تقابل دارد .اما فواید گردش گری روستایی محدودیت هایی دارد که نشان می دهد گردش گری روستایی نمی تواند یک شیوه موفق جهانی برای اقتصاد باشد در حالیکه علاقه مندی به این پدیده نشانگر این است که برنامه ریزی دقیق و حساب شده ای برای گردش گری روستایی لازم است . بنابراین موفقیت گردش گری روستایی به صورت جدایی ناپذیر با توسعه و محافظت بیشتر منابع روستایی در ارتباط است . (جولیا شارپلی ، 1380) البته توریسم به تنهایی منتهی به توسعه نمی شود بلکه توسعه عمومی باعث بهره دهی توریسم میشود .و در نهایت توریسم از دید اقتصادی ؛ یکی از سریع ترین راه های بازگشت سرمایه است و بالاترین ضریب انباشت را دارد . زیرا سرمایه به صورت ارز وارد کشور میشود (سرلک ، 1380) . امروزه در قلمرو جغرافیا ؛مطالعات در بخش های مختلف روستا با تکیه بر تئوری سیستم ها و با تاکید بر نگرش سیستمی ؛ بررسی و تحقیق می شود . نبود اطلاع از امکانات بالقوه روستا ، بهره برداری کامل از آن را نا ممکن می سازد و تدوین برنامه های مربوط به توسعه روستایی را با مشکل مواجه می سازد(بدری فر ، 1376) . بنابراین می توان اذعان نمود که روستاشناسی مقدم بر برنامه ریزی روستایی است . زیرا لازم است که بر اساس دریافت استعدادهای موجود روستا ، برنامه ریزی نمود .(منشی زاده و همکار ، 1380) شرایط گوناگون روستاها به خصوص در کشورهای در حال توسعه (و نوعاً در کشور ایران ) می طلبد که هدف برنامه ریزی روستایی در جهت رفاه بیشتر ساکنان ؛کاهش فاصله بین سطح زندگی روستایی و شهری ؛افزایش درآمد روستائیان ، کاهش شدت مهاجرت ها ، حفظ محیط طبیعی وجلوگیری از تخریب و آلودگی های آن و جهت دادن فرهنگ روستایی به سوی تفکر و اندیشه ی خلاق داشتن و به کار بستن آن در جهت اوضاع باشد که در نهایت باز خورد آن توسعه است .
روستا واحد همگن طبیعی ، اجتماعی و اقتصادی است که در آن افرادی که دارای عقاید و افکار تقریباً مشترکی هستند به سر می برند . روستائیان برای امرار معاش و گذراندن زندگی شان ناگزیر از انجام فعالیت هایی که عمدتاً شامل کشاورزی ، دامداری ، صنایع دستی یا ترکیبی از اینها است ، هستند در کشورهای جهان سوم روستائیان و کشاورزان به رغم کار و کوشش فراوان همواره جز قشر کم در آمد جامعه به شمار می روند و در تأمین مخارج و هزینه های زندگی دچار مشکل هستند . در روستاها پتانسیل های گردش گری روستایی است که می تواند منبع جدید درآمدی برای روستائیان بویژه روستائیان کشورهای در حال توسعه باشد و تا اندازه ای مشکلات آنها را حل کند یا تقلیل دهد . این امر مستلزم مدیریت و برنامه ریزی خاصی است . گردش گران افرادی هستند که ممکن است بر اساس حس کنجکاوی خود به روستاها سفر کنند تا علاوه بر دیدن مناظر طبیعی آن نقاط ، با آداب و رسوم و فرهنگ آنجا آشنا شوند .(مصدق ، 1388)
روستاهایی که در حاشیه کویر و مناطق خشک قرار دارند . با معماری خاصی که مختص مناطق خشک است و ساکنین آنها که دارای روحیه قناعت و ساده زیستی که حاکی از شرایط طبیعی است می توانند برای جهان گردان جالب توجه باشند و یا اینکه این روستاها می توانند برای مطالعه کنندگان و بازدیدکنندگان و ورزشکاران خدماتی ارائه دهند .
روستاهای مناطق کوهستانی که بعضاً دارای چشم اندازهای زیبائی هستند که به عنوان مکان های ییلاقی نیز مورد استفاده توریست ها بویژه در فصل تابستان قرار می گیرند . نواحی کوهستانی همچنین به علت اینکه آب و هوای معتدل دارند محل زندگی و معیشت کوچ نشینان هستند، ایلات و عشایر ایران با بافت اجتماعی پیچیده و منسجمی که دارند می توانند برای توریست های علمی فرهنگی بسیار جاذب و جالب توجه باشند (رضوانی ، 1377).
روستاهایی که در مسیر جاده ابریشم قرار دارند مثل بسطام و فرقان در سمنان و یا روستاهایی که چشمه های آب گرم معدنی فراوانی دارند مثل سرعین در اردبیل هم می توانند نقش مهمی در جذب توریست ایفا نمایند . در داخل و بطن هرکدام از روستاهای مناطق مختلف کشور ، آثار و ابنیه هایی وجود دارند که بر اساس تاریخ و موقعیت جغرافیایی شان بوجود آمده اند . در طرح های هادی روستایی یکی از مواردی که تأکید زیادی بر روی آنها می شود توجه ویژه به این آثار و ابنیه هاست که باید مورد توجه قرار بگیرند و در جذب توریست نقش فعالی داشته باشند (ابری ، 1378) .
لذا در این تحقیق تلاش می گردد با بررسی همه جانبه منطقه مورد نظر،سایتهای اقامتی برای گردشگران محیط طبیعی بخشی از استان گلستان و استان سمنان طراحی گردد.

2- اهمیت مسئله وضرورت انجام تحقیق
امروزه گردش گری به عنوان فرآورده جدید تغذیه ساز درآمد و راه علاج همه جوامع روستایی است که با مشکلات اقتصادی مواجه هستند ، هنوز هم گردش گری به وسیله فعالیت هایی چون جنگل داری ، ذخیره آب و حفظ محیط زیست در حال پیشرفت است که نه تنها یک رابطه متقابل میان کاربردهای متفاوت منابع روستایی را نشان می دهد بلکه یک وابستگی متقابل را هم بین آنها نشان می دهد .
گردش گری روستایی می تواند سهمی در متنوع سازی اقتصادی و توسعه پایدار داشته باشد و با ایجاد اشتغال و درآمد موجب توسعه مناطق توسعه نیافته گردد و اگر چه مشاغل مربوط به این صنعت خیلی تخصصی و پر درآمد نیستند ، منافع بسیاری را نصیب روستاییان می کند . گردش گران برای اقامت ، خرید کالاهای محلی و خدمات پول پرداخت می کنند . این پول ها در فعالیت های محلی جریان می یابد و موجب تحرک روستاییان در برآوردن نیازهای بازدیدکنندگان می شود . گردش گری روستایی با ایجاد اشتغال ، افزایش سطوح درآمد ، متنوع سازی فعالیت های اقتصادی ، افزایش سطح آگاهی های اجتماعی و ایجاد روابط اجتماعی گسترده بین جامعه میزبان و میهمان به حفاظت از میراث فرهنگی و محیط زیست طبیعی کمک کرده و با جلوگیری از مهاجرت بی رویه و بهینه سازی بهره برداری از زمین به توسعه روستایی پایدارکمک می کند .
گردش گری روستایی منبع با ارزش اشتغال زایی و ایجاد در آمد است و می تواند وسیله مهمی برای توسعه اجتماعی – اقتصادی جـوامع روستایی باشـد و در بسیاری از کشـورها با سیاست های کشـاورزی در ارتباط است و غالباً وسیله ای در جهت حمایت از محیط زیست و فرهنگ روستایی می باشد بنابراین می تواند نقش اساسی در توسعه و حفظ روستا می باشد .
گردش گری روستایی می تواند به ازدیاد سرمایه های جغرافیایی ، کیفیت مناظر طبیعی و حفظ فرهنگ روستایی کمک کند . وجود برخی معضلات مانند میزان زاد و ولد بالا ، کمبود آب و خاک ، کمبود منابع اشتغال و درآمد روستاییان و در وضعیت موجود نیز بیکاری و مهاجرت نیروهای فعال به شهرهای بزرگ ، کمبود و نارسایی امکانات و خدمات زیر بنائی و رفاهی ، بهداشت و غیره موجب شده است تا روستاها با توجه به تغیر و تحولات امروزه از هدفهای توسعه انسانی عقب مانده و جهت رسیدن به سطحی مطلوب از توسعه نیازمند برنامه ریزی های کاربردی و کارآمد باشند. بنابراین همسو بودن ، در یک راستا قرار گرفتن گردش گری روستایی و توسعه روستایی موجب می شود بحث بازنگری در فراهم نمودن هر چه بهتر زمینه های افزایش پتانسیل گردش گری و کیفی نمودن عوامل زیربط درنتیجه ساماندهی نواحی روستایی مورد توجه پژوهش گران ، کارشناسان ، مسئولان برنامه ریزی و خط مشی گذران کشور قرار گیرد .
گردش گری روستایی یکی از زمینه های نسبتاً موثر در توسعه روستایی است که می تواند فرصت ها و امکاناتی را بویژه برای اشتغال و درآمد روستایی فراهم سازد و نقش موثری در احیاء و نوسازی نواحی روستایی ایفا کند . نقش و اهمیت گردش گری در فرآیند توسعه روستایی در بسیاری از کشورها به اثبات رسیده هم اکنون گردش گری روستایی به عنوان صنعتی که بالقوه دارای پایداری است قلمداد می شود.گردش گری روستایی ، گردش گری کشاورزی ، طبیعت گردی و گردش گری سبز از جمله تعابیر متعددی هستند که به فعالیت های گردش گری واقع در خارج از شهرها اطلاق می گردد .(شریف زاده و همکاران ، 1381)
در توجیه شایستگی توجه عادلانه ی دولتها به هر دو رویکرد گردش گری نظرات متنوعی ابراز شده است .برخی متصورند که اعمال هرگونه گردش گری در نواحی روستایی به صرفه است وجوامع روستایی را احیا می کند ولی از دیگر سو برخی معتقدند تنها روستاییان مستحق دریافت مزایایی هستند که از گردش گری روستایی نشات می گیرد . این اظهارنظرها در حالی صورت می گیرد که گردش گری عاملی مهم در سوق دهی سرمایه های شهری و توجه بنگاه های اقتصادی به محیط های روستایی است ، لیکن تاثیر بسیار اندکی در افزایش درآمد روستاییان و کشاورزان دارد. مطمئنا گردش گری با توجه به رویکرد ساکنین مقاصد گردش گری روستایی نسبت به اقتصاد محلی و چگونگی استفاده از محصولات محلی و سرمایه ی بومی شان جلوه های متفاوتی را به خود خواهد دید . (iran-tourism .ir ، 1390)
هنوز توسعه روستایی با مسائل متعددی ازقبیل فقر ، اشتغال ، بهداشت ، امنیت غذایی وپایداری محیط زیست روبرواست . این مسائل باعث شده است تاباری دیگر توسعه روستایی مورد توجه برنامه ریزان قرار گرفته وراهبردهایی برای حل مسائل این نواحی پیدا کنند .یکی ازاین راهبردها که دراغلب کشورهای جهان مورد توجه قرار گرفته و حتی دربعضی ازکشورها به مرحله اجرا درآمده و نتایج مثبتی به همراه داشته ، توسعه گردش گری در روستاهایی است که دارای توان مندی های لازم برای جذب گردش گر می باشد .

1-3- اوقات فراغت
1-3-1- تعریف اوقات فراغت
لغت loisir در فرانسه و لغت leisure در انگلیسی را به فراغت یا فراغ ترجمه کرده‌اند. واژه پایه‌گذار فرهنگ لاروس، فراغت را “سرگرمی، تفریحات و فعالیت‌های می‌داند که به هنگام آسودگی از کار عادی با شوق و رغبت به سوی آن‌ها روی می‌آورند.” در لغت‌نامه لیتره زبان‌شناس معروف فرانسه آمده است: “فراغت عبارت است از فرصت و زمانی که پس از به انجام رساندن کار و شغل روزانه باقی می‌ماند.”
“فراغت مجموعه‌ای از اشتغالاتی است که فرد کاملاً به رضایت خاطر خود یا برای استراحت یا برای تفریح یا به منظور توسعه اطلاعات یا آموزش غیرانتفاعی، مشارکت اجتماعی داوطلب نه بعد از آزاد شدن از الزامات شغلی، خانوادگی و اجتماعی به آن می‌پردازد.”
اوقات فراغت به موجب تعریفی که توسط گروه بین‌المللی “جامعه‌شناس فراغت شده” چنین است: “فراغت عبارت از مجموعه‌ای از اشتغالات که فرد کاملاً به رضایت خاطر خود یا برای استراحت یا برای تفریح، یا به منظور توسعه آگاهی‌ها و یا فراگیری غیرانتفاعی، مشارکت اجتماعی داوطلبانه بعد از رهایی از الزامات شغلی، خانوادگی و اجتماعی به آن می‌پردازد.” اوقات فراغت را نباید تنها زمانی برای تفریح و شادی و شادمانی دانست زیرا علاوه بر تفریح صرف فعالیت‌ها و سرگرمی‌هایی می‌شود که مقداری از آن صرف تجدید قوا و قسمتی از آن به گسترش مش/ارکت آزادانه در اجتماع و بقیه به امور فرهنگی و ذوقی و هنری اختصاص دارد که این قسمت از فعالیت‌های اوقات فراغت موجب رشد و شکفتگی و به کمال رساندن آن و به ظهور و شکوفایی پرورش استعدادهای خلاقانه و توسعه و افزایش دانش و معلومات انسان می‌شود.
در اولین تعریفی که به ذهن می‌رسد، فراغت در مقابل کار و تلاش برای بقا به کار می‌رود و مفهومی فارغ یعنی رها از کار، اجبار و الزام که هر انسانی به فراخور فرهنگ خود به آن می‌پردازد. فراغت هم در مفهوم خود انواعی دارد که بنا بر موقعیت تعریف می‌شود و در مطالعات بسیاری تیپ‌گذران این اوقات را با فرهنگ و جامعه شخصی می‌سنجند و بلعکس فرهنگ انسان‌ها را از روی نوع گذراندن اوقات فراغت.
فراغت در لغت معمولاً به آسایش، آسودگی، استراحت، بی‌اعتنایی و وارستگی از کار، وقت آزاد که به کارهای غیراجباری و مبنی بر انتخاب شخص پرداخته می‌شود معنی شده است و در تعریف کارسون (1979) در کتاب تفریح و فراغت پس از تعریف گوناگون آن را به چهار طبقه فرهنگی، دینی، فعالیتی و وقت آزاد اقدام نموده است. البته نباید مفهوم فراغت با وقت آزاد اشتباه شود هر کس می‌تواند وقت آزاد داشته باشد ولی نمی‌تواند فراغت داشته باشد، وقت آزاد به نوعی خاص از جمع کردن زمان اشاره دارد در حالی که فراغت به حالتی از بودن و شرایطی از آدمی که کمتر به دست می‌آید، می‌پردازد.
اوقات فراغت را می توان چنین تعریف کرد: اوقات فراغت آن قسمت از زندگی آدمی است که در آن فرد فارغ از مسئولیتهای اداری و خانوادگی (تامین معیشت، با خانواده بودن، دارو و درمان و …) به استراحت، تفریح، افزایش مهارت و شرکت در فعالیتهای اجتماعی می پردازد.

1-3-2- اهمیت و ضرورت اوقات فراغت
اوقات فراغت را می توان مهمترین و دلپذیرترین اوقات بشر دانست. این اوقات برای مؤمنان لحظه های نیایش با معبود، برای عالمان ساعات توفیق و تفکر و برای هنرمندان زمان ساختن و ابداع می باشد. و در عین حال برای عده ای نیز این اوقات بجای فراغت، ملال آورترین لحظات است. وجود ضرب المثل‌هایی چون شیطان همیشه برای دستهای خالی کار بدی می یابد و بیکاری مادر بیماری است. ضرورت توجه به وقت فراغت و چگونگی گذران آن را یادآور می شود. اهمیت یافتن فراغت در جامعه امروز آنچنان محسوس و مملوس است که با اندک توجهی به انتظارات و روحیات مردم می توان به آن پی برد.
درخواستهای مردم جهت ایجاد مؤسسات وامکاناتی که به فراغت مربوط می شود مثل پارک، کتابخانه، فضای سبز، تنوع در برنامه های رادیو و تلویزیون، ایجاد میادین ورزشی و… و همینطور ابراز خستگی، فرسودگی و ضعف اعصاب از طرف مردم در زمان ما اهمیت دوران ایام فراغت و توجه به آن را نشان می دهد. در گذشته، انسان در دامن طبیعت بود و با آن احساس یگانگی می کرد. طبیعت پر از حیات و زندگی بود هیچ پدیده بی محل و بی هدفی وجود نداشت. پدیده های طبیعی همانند موجودات زندگی تصوی می شوند و به آنها نقش انسانی داده می شد، گردش فصول، سال بارش باران ، وزش باد و طوفان تیجه فعل و انفعالات شیمیایی و فیزیکی تلقی نمی گردید؛ بلکه تمام اینها ذی شعور قلمداد می شدند و فرمانبر خدا یا خدایان و یا الهه‌های موثر در کار جهان پنداشته می شدند. در چنین شرایط فرهنگی که انسان خود را جزئی از طبیعت می دانست، و همه چیز حکایت از هدف، جهت و حیات داشت انسان کمتر دچار احساس یأس و افسردگی می شد.
اما امروزه انسان از طبیعت بریده و دیگر طبیعت آن موجود صاحب شعور، همراه و همگام با انسان نیست، تغییر ماه و فصل و سال دیگر دارای آن داستانها و اساطیر نیست. تغییر جهان بینی گذشته که همه چیز را هدف دار، زنده و در مجموعه می دید به جهان بینی امروز که پدیده ها را جدا و بریده و بی روح می بیند، همراه با خود، خستگی ، دلزدگی و افسردگی را به همراه آورد.
زندگی انسان امروزی پیچیدگی بیشتری پیدا کرده است. یعنی در پیچ و تاب زندگی صنعتی و اقتصادی، انسان محکوم به زندگی پر از شتاب و در نتیجه پر از نگرانی و تشویق است. در جوامع صنعتی انسان بیش از هر زمان دیگر احتیاج مبرم به آرامش فکر، استراحت جسم و شکوفایی استعداد خود دارد. کار روزانه انسان فعلی معمولاً مطابق با سلیقه و ایده آل او نیست، در عین حال انجام وظیفه شغلی نمی تواند عزت نفس و احساس شخصیت را در او پدید آورد، در واقع این انسان خود را پیچ و مهره‌ای کم ارزش در دستگاه غول پیکر صنعتی می داند که تحمل این وضع برایش سخت و ناگوار است.
از این رو حاکمیت نظام کار بر زندگی انسان جامعه صنعتی برای اندیشمندان این نگرانی را ایجاد کرده است که همزیستی انسان و ماشین سرانجام به بی روح شدن و ابزاری شدن انسان بیانجامد. بنابراین برای رهایی انسان از دام از خودبگانگی به طرح موضوع فراغت در مقابل کار مبادرت گردید بدین معنی که افراد از ساعات غیرکاری به عنوان فرصتی برای بازیافت خود و دریافت هویت معنوی خود استفاده نمایند.
از جهت دیگر لازمه فعالیت در بخش صنعت، تجدیدقوا است. همانگونه که اشاره گردید هر اندازه تجدیدقوای کارگران و کارکنان و مسئولین مطلوب تر باشد، می توان انتظار داشت که به همان اندازه، راندمان و بازدهی اقتصادی و آرامش روانی جامعه بیشتر شود. در نتیجه تنش ها استرس ها و نگرانی ها در محیط کار و خانواده به همان نسبت کمتر می گردد.
طبیعی است که نیاز به اوقات فراغت مربوط به یک قشر خاص نیست، خصوصاً از آنجایی که کشور ما در ردیف جوانترین کشورهای دنیا با میانگین سنی 16 سال می باشد. ایجاد امکانات برای گذراندن اوقات فراغت نوجوانان و جوانان می تواند نقشی مؤثر در شکل گیری شخصیت آنان و همینطور سازندگی جامعه داشته باشد. البته یکی از مشکلات پایدار جوامع فعلی تهیه وسایلی است که نیاز به فعالیت های تفریحی سالم و کافی را تأمین کند. بنابراین با فقدان وسایل تفریح احتمال بروز کج روی ممکن است افزایش یابد. تحقیقات متعدد در این زمینه نشان می دهد که رواج انواع تفریحات انحرافی در بسیاری از کشورهای غربی و حتی در برخی از کشورهای در حال توسعه بواسطه کمبود امکانات مناسب تفریحی، همینطور عدم آگاهی و عدم برنامه ریزی صحیح و عدم اجرای سیاستهای اجتماعی و اقتصادی می باشد. در نتیجه بسیاری از جوانان و نوجوانان به سوی فعالیتها و تفریحات ناسالم کشیده می شوند و ممکن است این تفریحات ناسالم خمیرمایه های بروز کج روی را در این قشر فراهم آورد.
در ایران نیز پژوهش های انجام شده حکایت از ان دارد که بسیاری از موارد شدید انحرافات ما خصوصاً کاهش جمعیت روستایی و افزایش جمعیت شهری باعث تغییر الگوی مصرف، تنوع نیازها و پیچیده شدن مسائل آن گردیده و بی شک نتایجی چون افزایش مطالبات و توقعات و عدم ارضا نیازها را در پی خواهد داشت. همبنطور از آنجا که در ساختار توسعه شهری کمتر به مسئله اوقات فراغت جوانان پرداخته شده است، با توسعه شهرنشینی به افزایش بحران در گذراندن اوقات فراغت می انجامد.
اهمّیت و ضرورت توجه به اوقات فراغت در میان نسل به خصوص “جوان” پدیده ای تازه نیست بعد از پایان جنگ جهانی دوم در میان کشورهای پیشرفته نسبت به آن حساسیت بیشتری به وجود آمده است. اعلامیه‌ی جهانی حقوق بشر (نوامبر 1959) مجمع عمومی سازمان ملل که طی قطعنامه شماره (1386) در خصوص نیازمندی های اساسی کودکان انتشار یافته است، بازی و تفریح را به عنوان یکی از نیازهای نُه گانه مادی و معنوی طرح می کند که یکی از نشانه ها و شواهد بین المللی در خصوص اهمّیت و توجه به اوقات فراغت نسل جوان و آینده سازان جامعه جهان است، فعالیت روزانه ی انسان و لزون تجدید قوا برای ادامه اشتغال و بهره‌وری بهتر و بیشتر از فرصت ها، ضرورت توجه به اوقات فراغت را بیان می دارد.” ائمه اطهار علیه السلام نیز در سفارش های خود به اهمیت این موضوع اشاره نموده اند و به آن توجّه خاص داشته اند.

1-3-3- اوقات فراغت در دوران باستان
در دوران باستان جامعه دارای طبقات مختلفی بود ،در بین این طبقات ،طبقه حاکم برای خود یک سری امتیازهای ویژهای از جمله اوقات فراغت قایل بود وبه منظور حفظ آن امتیازها برای خود وآیندگانشان ،حتی به زور متوسل می شدند .نشانه های این مسئله را در بیشتر جوامع پیشرفته گذشته می توان مشاهده کرد .فرهنگ دوران باستان سهم بسزایی در تکامل وپیشرفت جوامع مغرب زمین داشتند .
فلاسفه یونان به اوقات فراغت توجه زیادی داشتند ، زیرا آنها بهره گیری از اوقات فراغت را یکی از راه های حفظ همبستگی می دانستند .ارسطو یکی از معروف ترین فیلسوفان یونان در نوشته های خود از زمان اضافی، زمان برای خود یا زمان آرامش صحبت کرده است وی گفته ما کار می کنیم تا اوقات فراغت داشته باشیم ،جنگ می کنیم تا در صلح زندگی کنیم .در یونان باستان کار در مقابل فراغت نقش منفی تری داشته وبیشتر متوجه بردگان واقشار فرودست بوده است تا وسایل وامکانات طبقه حاکم را فراهم نمایند .

جالب است که یونیان عهد باستان معتقد بودند اوقات فراغت وتفریح شرط اولیه ولازمه زندگی سعادتمند است ،این نظریه که ما کار می کنیم تا اوقات فراغت داشته باشیم ،برای نسل امروز وبه ویژه جوانان بسیار مدرن است .
به هر حال یونانیان باستان عقیده داشتند زندگی انسان از دو بخش تشکیل شده است :بخش اول که همراه با رنج ومشقت است وکار نام دارد وبخش دوم اوقات فراغت است ودر آن انسان به فعالیت هایی می پردازد که مطابق با امیال وخواست های خود اوست .
جامعه روم اولین جامعه بود که اوقات فراغت ساماندهی شده را بنا نهاد برای مثال پارک های بزرگ ،سالن های عمومی وورزشگاههای بزرگی را تاسیس کرد وعلاوه بر ان طبقه حاکم جشن های ومراسم مختلفی برگزار می کرد .


دیدگاهتان را بنویسید